Lupang hinirang, mga Katutubong Nakalilimutan 

May mga pamayanang Katutubo na matagal nang naninirahan sa kapuluan bago pa man mabuo ang Republika ng Pilipinas. Sa loob ng maraming henerasyon, inalagaan nila ang mga kagubatan, kabundukan, ilog, at lupang ninuno na nagsilbing tahanan, pinagkukunan ng kabuhayan, at sentro ng kanilang kultura at pagkakakilanlan.

Sa kabila ng kanilang mahalagang papel sa kasaysayan at pangangalaga sa kalikasan, nananatiling isang kabalintunaan na ang mga Katutubo ay patuloy na kailangang ipaglaban ang pagkilala sa kanilang mga karapatan. Kasama na rin dito ang kanilang boses sa mga desisyong nakaaapekto sa kanilang mga pamayanan, at ang kanilang pagpapasya sa sarili nilang tahanan.

Ang pangako ng pagkilala 

Sa loob ng mahabang panahon, nanatiling nasa laylayan ng mga batas at patakaran ang mga Katutubo. Bilang tugon sa matagal nang panawagan para sa pagkilala sa kanilang mga karapatan, ipinasa noong 1997 ang Indigenous Peoples’ Rights Act (IPRA) o Republic Act No. 8371. Ito ang kauna-unahang komprehensibong batas na kumikilala, nagpoprotekta, at nagtataguyod sa mga karapatan ng Indigenous Cultural Communities at Indigenous Peoples (ICCs/IPs).

Kinikilala ng IPRA ang apat na pangunahing karapatan ng mga Katutubo:

• Karapatan sa lupang ninuno 
• Karapatan sa sariling pamamahala at pagpapasya
• Karapatan sa panlipunang katarungan at karapatang pantao
• Karapatan sa pagpapanatili ng kultura at pagkakakilanlan

Itinatag din ng batas ang National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) bilang pangunahing ahensiyang nangangasiwa sa pangangalaga at pagpapatupad ng mga karapatang ito.

Sa papel, malinaw ang pangako na kilalanin ang mga Katutubo hindi lamang bilang bahagi ng kasaysayan, kundi bilang mga komunidad na may karapatang mamuhay, magpasya, at pangalagaan ang kanilang sariling lupain.

Agwat ng pagpapatupad 

Ngunit nananatiling hamon ang pagsasalin ng mga karapatang ito mula sa papel tungo sa realidad.

Isa sa mga pangunahing usapin ang mabagal na pagkilala sa karapatan ng mga Katutubo sa kanilang lupang ninuno. Mula 2002 hanggang 2023, 221 Certificate of Ancestral Domain Titles (CADTs) lamang ang naipagkaloob, na sumasaklaw sa mahigit 5.4 milyong ektarya ng lupang ninuno para sa hindi bababa sa 1.2 milyong Katutubo.

Kung ihahambing ito sa tinatayang 17 milyong Katutubo mula sa 110 pangkat etnolingguwistiko sa bansa, ipinapakita nito ang patuloy na agwat sa pagitan ng legal na pagkilala at aktuwal na seguridad sa kanilang mga lupain.

Bahagi rin ng proteksiyon ang Free, Prior, and Informed Consent (FPIC), na nangangahulugang kinakailangang makuha ang malaya, nauna, at may sapat na kaalamang pahintulot ng mga Katutubo bago ipatupad ang mga proyektong maaaring makaapekto sa kanilang lupang ninuno. Ngunit nananatili pa rin ang mga hamon sa pagpapatupad nito.

Samantala, nahaharap din ang National Commission on Indigenous Peoples (NCIP) sa hamon ng limitadong pondo, tauhan, at kapasidad, sa kabila ng malawak nitong mandato sa pagkilala sa lupang ninuno, pagpapatupad ng FPIC, at pangangalaga sa mga karapatan ng mga Katutubo. Itinuturing ng ilang pag-aaral na ang kakulangan sa institutional capacity ay isa sa mga salik na nagpapabagal sa ganap na pagpapatupad ng IPRA. 

Ipinapakita nito na ang pagkakaroon ng batas ay hindi awtomatikong nangangahulugan ng ganap na proteksiyon.

Mga boses na hindi naririnig 

Makikita ang agwat na ito sa mga aktuwal na karanasan ng mga Katutubo, kung saan ang kakulangan ng pagkilala at representasyon ay nagiging hadlang sa kanilang pakikilahok sa mga desisyong nakaaapekto sa kanilang buhay.

Sa dokumentaryong I-Witness, ipinakita ang kalagayan ng mga Aeta sa Subic, Zambales. Ipinakita ang epekto ng paggamit ng bahagi ng kanilang lupang ninuno bilang tapunan ng basura. Higit pa sa usapin ng kapaligiran, lumitaw rin ang kawalan ng sapat na kaalaman ng lokal na pamahalaan tungkol sa presensya ng mga Katutubo bilang bahagi ng kanilang nasasakupan.

Ipinapakita nito kung paano maaaring maisantabi ang isang komunidad kapag hindi sila nakikilala at hindi naisasama sa mga proseso ng pagpaplano at paggawa ng desisyon.

Makikita rin ang katulad na tensiyon sa pagtutol ng mga Katutubo at mga grupong pangkalikasan laban sa Pax Silica sa Nueva Vizcaya. Para sa kanila, hindi lamang lupa ang nakataya, kundi ang kanilang kabuhayan, kultura, at karapatang makilahok sa mga desisyong may epekto sa kanilang pamayanan.

Sa mga ganitong sitwasyon, lumilitaw na ang pagkilala ay hindi lamang dapat nasa dokumento. Kailangang makita ito sa aktuwal na pakikinig, pakikilahok, at pagbibigay ng kapangyarihan sa mga komunidad mismo.

Sapat ba ang batas?

Ipinapakita ng mga kasong ito na hindi sapat ang pagkakaroon ng mga batas. Sa dami ng mga batas at mekanismong umiiral upang protektahan ang Katutubo, nananatiling isang mahalagang tanong kung bakit hanggang ngayon ay kailangan pa rin nilang ipaglaban ang mga karapatang matagal nang kinikilala sa papel. Sapagkat kung mahina ang pagpapatupad, nananatiling papel lamang ang mga karapatang dapat sana’y napapakinabangan.

Ipinapakita ng mga karanasan ng iba’t ibang pamayanan na ang tunay na hamon ay hindi ang kakulangan ng mga batas, kundi ang kakulangan sa kanilang tapat at epektibong pagpapatupad. Hangga’t nananatiling limitado ang representasyon ng mga Katutubo at hindi sapat ang kanilang pakikilahok sa mga desisyong may direktang epekto sa kanilang buhay, mananatiling pangako lamang ang maraming karapatang dapat sana’y matagal nang naisasabuhay.

Sapagkat walang saysay ang mga batas kung nananatiling tahimik ang boses ng mga dapat nitong protektahan.