Paano talaga naging malaya ang Pilipinas?

Ang kasaysayan ng pagkamit ng kalayaan ng Pilipinas ay hindi lamang isang simpleng petsang ginugunita, kundi isa itong mahabang proseso ng rebolusyon, pananakop, at digmaan — isang simbolo ng dugo’t pawis ng ating mga ninunong Pilipino. Sa kabila ng hangaring makamit ang kasarinlan, ito ay binuo rin ng lupon ng mga batas at kasunduang isinagawa sa pagitan ng iba’t ibang makapangyarihang bansa, kung saan ang ating bansa ay hindi laging direktang kasangkot sa pagdedesisyon sa sarili nitong kapalaran.

Sa likod ng Araw ng Kalayaan tuwing Hunyo 12 ay isang mas malalim na kuwento ng pakikibaka, kompromiso, at pagtutol laban sa mga kolonyal na kapangyarihan.

Simula ng pagkabuo ng “bayan”

Bago pa man pag-usapan ang kalayaan, unti-unti munang nabuo ang ideya ng “bansa.”

Sa loob ng mahigit 300 taong pananakop ng Espanya, hindi agad nakita ng mga Pilipino ang kanilang sarili bilang iisang bansa, kundi bilang magkakahiwalay na pamayanan. Ngunit habang tumitindi ang pang-aabuso at hindi pagkakapantay-pantay, unti-unting nagbago ang pananaw ng nakararami.

Dito nagsimulang mabuo ang isang ideya — na may karapatan ang mga Pilipino na mamuhay nang walang kumukontrol na dayuhan.

Sa puntong ito, ang kalayaan ay naging isang damdamin at paniniwala para sa maraming Pilipino.

Mga pangyayaring humubog sa kalayaan ng Pilipinas

• Abril 10, 1895 – Nagtipon sina Andres Bonifacio at ang iba pang Katipunero sa Montalban, Rizal upang ipahayag ang hangaring makalaya mula sa Espanya.
• Agosto 23, 1896 – Naganap ang “Sigaw ng Pugad Lawin,” o ang pagpunit ng mga Katipunero ng cedula bilang pagsisimula ng rebolusyon laban sa Espanya.
• Disyembre 14, 1897 – Nagkaroon ng kasunduan ng tigil-putukan sa pamamagitan ng Kasunduan sa Biak-na-Bato; ipinatapon si Emilio Aguinaldo at ilang lider ng rebolusyon sa Hong Kong.
• Abril 21, 1898 – Sumiklab ang Spanish-American War na nagpabago sa balanse ng kolonyal na kapangyarihan sa Pilipinas.
• Mayo 1, 1898 – Naganap ang tinaguriang “Battle of Manila Bay,” kung saan tinalo ng Estados Unidos ang hukbong pandagat ng Espanya, na nagpahina sa kontrol ng mga Kastila sa Pilipinas.
• Mayo 19, 1898 – Bumalik si Aguinaldo sa Pilipinas sakay ng barkong Amerikano upang ipagpatuloy ang rebolusyon.
• Hunyo 12, 1898 – Proklamasyon ng Kalayaan sa Kawit, Cavite sa pamumuno ni Aguinaldo, kung saan itinaas ang bandila ng Pilipinas at inawit ang Pambansang Awit sa unang pagkakataon.
• Agosto 1, 1898 – Sinimulan ang pagpapatibay ng mga lokal na lider sa deklarasyon ng kalayaan sa Bacoor, Cavite.
• Nobyembre 7, 1898 – Itinatag ang Republic of Negros matapos mapatalsik ang mga Espanyol sa rehiyon. 
• Nobyembre 17, 1898 – Nabuo ang Revolutionary Government of the Visayas sa Iloilo upang paigtingin ang rehiyonal na gobernidad.
• Disyembre 10, 1898 – Ipinagbili ng Espanya ang Pilipinas sa Estados Unidos sa pamamagitan ng “Treaty of Paris,” kapalit ng $20 milyon.
• Enero 23, 1899 – Inihayag ang unang Republika ng Pilipinas sa Malolos, Bulacan sa ilalim ng lideratura ni Aguinaldo.
• Pebrero 4, 1899 – Sumiklab ang Philippine-American War matapos magkaroon ng tensyon sa pagitan ng Pilipino at American troops.
• Marso 23, 1901 – Nahuli si Aguinaldo ng mga puwersang Amerikano na naging rason ng pagkahina ng organisadong paglaban.
• 1934 – Itinakda ang 10-taong transition patungo sa ganap na kalayaan ng Pilipinas sa pamamagitan ng Tydings-McDuffie Act.
• 1935 – Itinatag ang Commonwealth of the Philippines sa pamumuno ni Manuel L. Quezon.
• 1941 – 1945 – Pananakop ng Japan sa Pilipinas sa panahon ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig.
• Hulyo 4, 1946 – Opisyal na pagkilala ng United States sa kalayaan ng Pilipinas sa ilalim ni President Harry S. Truman.
• Hunyo 12, 1962 – Proklamasyon ni Diosdado Macapagal na gawing Independence Day ang araw na ito bilang pagbalik sa 1898 narrative.
• Agosto 4, 1964 – Pormal na itinakda ang Hunyo 12 bilang Independence Day at Hulyo 4 bilang Republic Day sa ilalim ng Republic Act No. 4166.

Bakit naging mahirap ang paglaya — tunay nga bang malaya na tayo?

Isa sa mga naging hamon sa kalayaan ng Pilipinas ay ang katotohanang hindi lamang ang mga Pilipino ang nagdedesisyon tungkol sa kinabukasan nito. Habang ipinaglalaban ng mga rebolusyonaryo ang kasarinlan, pinag-uusapan naman ng mga dayuhang bansa ang kapalaran ng kapuluan sa mga negosasyong wala tayong representasyon.

Dahil dito, naging malinaw na ang kalayaan ay hindi lamang laban sa isang mananakop kundi sa isang pandaigdigang sistemang nagbibigay ng kapangyarihan sa malalakas na bansa upang magpasya para sa mas mahihinang teritoryo.

Bagama’t nakalaya na tayo sa nakaraan, hindi pa rin natatapos ang ating pakikibaka tungo sa aktuwal na kalayaan. Hanggang ngayon, nananatiling tanong kung gaano nga ba kalaya ang ating bansa kung may iba pang kapangyarihang nakikialam sa mga mahahalagang desisyon nito.

Samu’t saring isyu pa rin ang kinakaharap ng bansa — mula sa flood control projects na hindi pa nabibigyang solusyon at sa patuloy na gulo sa Senado, dito mawawari kung tunay nga bang malaya na tayo o nakakulong pa rin tayo sa siklo ng kahirapan?

Hindi natatapos sa isang deklarasyon ang kalayaan

Hanggang ngayon, nananatiling buhay ang tanong kung ano ba talaga ang ibig sabihin ng kalayaan. Para sa ilan, ito ay ang pagtatapos ng kolonyalismo. Para sa iba, hindi pa ganap na malaya ang isang bansang nakararanas pa rin ng kahirapan, korapsyon, dayuhang impluwensiya, at hindi pagkakapantay-pantay.

Nakuha man ng bansa ang kasarinlan mula sa mga dayuhan — hindi pa rin ganap na malinaw kung ang kalayaang ipinaglaban noon ay tunay ngang nararanasan ngayon.